Dawne zwyczaje zimowego przesilenia

 

Od lat fascynują mnie zwyczaje związane z dawnymi wierzeniami, zabobonami, religią i codziennym życiem na terenach — nazwijmy je umownie — polskich. Dużo czytam o tym, jak się żyło przez wieki: co jadano, jak obchodzono święta, jak wyprawiano wesela, jak funkcjonowały domy i wspólnoty oraz do jakich bogów modlili się nasi przodkowie.

Wiadomo, że w różnych regionach — także z powodu zmieniających się przez stulecia granic — te same święta obchodzono nieco inaczej, a lokalne wierzenia splatały się w unikalny sposób. Do dziś wiele dawnych praktyk przetrwało w postaci obyczajów, które nadal kultywujemy, choć często w zmienionej, schrystianizowanej formie.

Swoją wiedzę czerpię z wykładów muzealnych, materiałów dostępnych na Polonie, a także z publikacji książkowych, takich jak „Kuchnia Słowian” państwa Lisów, reprinty dzieł Ćwierczakiewiczowej i Ochorowicz-Monatowej, czy opracowania: „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, „Dawno temu w Polsce. Życie i obyczaje” oraz „Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych”. Te źródła pozwalają mi z większą pewnością opowiadać o dawnych świętach, takich jak Szczodre Gody, które istniały na naszych ziemiach na długo przed wprowadzeniem chrześcijaństwa.

Czym były Szczodre Gody?

Zimowe przesilenie — najdłuższa noc w roku i symboliczny moment odrodzenia światła — od wieków miało ogromne znaczenie dla ludów zamieszkujących Europę Środkową. U Słowian święto to nazywano Szczodrymi Godami, Świętem Godowym, Kolędą, a czasem po prostu Godami.

Był to czas: narodzin nowego roku, zatrzymania i odpoczynku, pojednania i zgody, oczekiwania na powrót słońca, rodzinnego świętowania i wróżb.

Nazwa „Szczodre Gody” to idea obfitości, życzliwości i hojności, choć niekoniecznie w znaczeniu materialnym. W dawnych czasach obdarowywano się: chlebem, piernikami lub kołaczami, owocami, orzechami, drobnymi ozdobami lub rękodziełem. Były to niewielkie podarki, ale niosły symboliczny przekaz: „Niech przyszły rok będzie dla nas wszystkich szczodry”.

Kolędowanie — jeden z najstarszych zwyczajów

Kolędnicy to prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalna pozostałość po Szczodrych Godach, która przetrwała niemal w niezmienionej formie. Pierwsze wzmianki o kolędowaniu na ziemiach polskich pochodzą z XII–XIII wieku, ale jest to zwyczaj znacznie starszy. Kolędnicy chodzili od domu do domu, przynosząc: życzenia pomyślności, symboliczne przedstawienia (koza, tur, konik), śpiew i dźwięki mające odpędzić zło i „obudzić” dobre moce. W zamian otrzymywali poczęstunek lub drobne upominki.

Co jadano w tym okresie - choć szczegółowe menu nie zachowało się w źródłach pisanych, badania etnograficzne i kulinarne pozwalają odtworzyć prawdopodobne elementy świątecznego stołu.

Wśród typowych potraw prawdopodobnie znajdowały się: kasze (jaglana, jęczmienna, proso), chleb — często wypiekany specjalnie na to święto, miód i potrawy miodowe, ryby, suszone owoce, mak, ziołowe napary. W przeciwieństwie do późniejszej chrześcijańskiej Wigilii, mięso nie musiało być wykluczone — choć w wielu wspólnotach i tak bywało rzadkim luksusem.

Oczyszczanie i ochrona domu

W noc przesilenia wierzono, że świat duchowy staje się bliższy światu ludzi. Dlatego praktykowano: okadzanie ziołami lub żywicą, zamiatanie „do środka”, by nie wymieść szczęścia, zapalanie świec i ogni ochronnych, pozostawianie jedzenia dla przodków, unikanie głośnych prac i kłótni.

Najciekawsze jest to, że wiele z tych praktyk przetrwało jeszcze do XIX i XX wieku, niekiedy w zupełnie niezmienionej formie.

Uczta dla przodków - jednym z najważniejszych elementów Szczodrych Godów było zaproszenie przodków do wspólnego świętowania. Wierzono, że dusze bliskich odwiedzają domy, przynosząc błogosławieństwo na nadchodzący rok.

Stąd: pozostawienie pustego miejsca przy stole, odkładanie części potraw „dla zmarłych”, cisza, spokój i powaga wieczoru. Ten zwyczaj naturalnie połączył się później z chrześcijańskim symbolem miejsca dla niespodziewanego gościa.

Zanim pojawiła się choinka, polskie domy zdobiły: świece i pochodnie symbolizujące powrót światła, słoma i siano pod obrusem i w kątach izby, zielone gałęzie świerku, sosny, jałowca, pająki ze słomy. Do dziś mamy praktykujemy — choćby sianko spod obrusa.

Wierzono, że to, co wydarzy się w noc Szczodrych Godów, może zapowiedzieć cały nadchodzący rok. Popularne były: wróżby urodzaju, przepowiednie pogody, wróżby matrymonialne, obserwacje gwiazd, symboliczne odczytywanie znaków z natury.

Od Szczodrych Godów do Wigilii – pamiętajmy, że tradycja nie zawsze łączy się tylko z wierzeniami, w ten sposób wiele tak zwanych obrzędów po chrystianizacji pozostało lub lekko zmieniło formę.

dawna uczta  - stała się Wigilią,

szczodrość - zamieniła się w prezenty i odwiedziny w czasie świąt

kolędnicy - stali się kolędnikami chrześcijańskimi

ognie ochronne - świecami i gwiazdą betlejemską,

uczta dla przodków - pustym nakryciem.

Dzisiejsza Wigilia to niezwykła synteza: chrześcijaństwa i bardzo dawnych, słowiańskich tradycji przesilenia.

Powinniśmy pamiętać że wiele z tradycji pochodzi jeszcze z czasów przed Chrystusem i są częścią naszego dziedzictwa. Szczodre Gody przypominają, że ludzie od tysięcy lat świętują to, co naprawdę ważne: światło, które wraca po ciemności, rodzinę i wspólnotę, wdzięczność za miniony rok, nadzieję na przyszłość, pamięć o tych, którzy byli przed nami.

Współczesna Wigilia — nawet jeśli inna niż dawniej — wciąż niesie echo tych najstarszych gestów. To piękne, że tradycje potrafią się przenikać, splatać i trwać, dając nam poczucie zakorzenienia w historii, której wszyscy jesteśmy częścią. Nie pojawiliśmy się na ziemi dopiero wraz z Chrystusem czy innym Bogiem lub Prorokiem — ludzkość istniała od tysięcy lat, świętując na swój sposób, tworząc własne obrzędy i szukając sensu w rytmie natury.

Dlatego tak ważne jest, by patrzeć na różnorodność zwyczajów i wierzeń z tolerancją i zrozumieniem. Każdy naród i każda społeczność wypracowała swoje własne sposoby świętowania, a żadna z tych tradycji nie jest „lepsza” ani „gorsza” — wszystkie są świadectwem ludzkiej potrzeby wspólnoty, nadziei i szacunku dla tego, co większe niż my sami. Różnorodność nie powinna nas dzielić, lecz uczyć uważności, otwartości i wzajemnego szacunku.

Dbajmy o siebie nawzajem i bądźmy dla siebie łagodni — świat wtedy od razu robi się lepszy.

Dzielę się z Wami moim światem – od ogrodu, przez oszczędzanie i gotowanie, po szycie i urządzanie domu. Jeśli chcecie symbolicznie mnie wesprzeć, możecie postawić mi wirtualną kawę.  To dla mnie piękny znak, że to, co robię, ma dla Was wartość.

Mały świąteczny upominek

 

Pamiętacie, jak prosiłam Was o głosowanie na jeden z tematów ebooka?

Właśnie powstał pierwszy mini ebook, który w najbliższych dniach trafi do Was jako moje podziękowanie za wsparcie — wirtualną kawą.

To zbiór moich dla Was porad od serca.

Niech będzie małym, świątecznym upominkiem do czytania bez pośpiechu, między herbatą a chwilą ciszy.

Chętnie poznam Wasze opinie.

Jak wybierać ubrania do przeróbek w second handzie — praktyczny poradnik

 

Jak wybierać ubrania do przeróbek w sklepie z używaną odzieżą

Przerabianie ubrań z second handu to nie tylko oszczędność. To też sposób na nadanie rzeczom nowego życia, które w innym przypadku mogłyby skończyć na wysypisku. Na pewno takie przeróbki są dobre dla środowiska, a co za tym idzie dla nas.  Chciała bym Wam podpowiedzieć, jak szukać ubrań do przeróbek.

1. Rozmiar ma znaczenie: im większy rozmiar, tym więcej materiału - spódnice duże rozmiary i najlepiej maxi, tak jak sukienki. Męskie koszule L–XXL, marynarki i płaszcze również (warto poszperać, tam często można znaleźć czystą wełną, córka ostatnio znalazła jedwabna marynarkę. Nawet jeśli ostatecznie nie wykorzystasz całości, duży model daje swobodę krojenia i możliwość uniknięcia łączeń.

2. Skład tkaniny — wybieraj świadomie: do przeróbek domowych najlepiej sprawdzają się: bawełna, len, wiskoza, mieszanki z niewielką domieszką elastanu. Można celować w sztuczne tkaniny/dzianiny jeśli nie będziemy z tego szyć ubrań lub użyjemy tylko jako ich element. Dlaczego - wyglądają tanio i nie „oddycha”, ale jest praktyczny na dodatki (np. zasłonki, worki).

3. Stan materiału: nie skupiaj się na rozmiarze czy fasonie. Szukaj tkaniny w dobrym stanie: minimalne zmechacenia czy rozciągnięte gumki można usunąć, ale plamy, przetarcia, cienkie miejsca czy dziury są problematyczne. Wyjątek: jeśli planujesz patchwork — wtedy takie “wadliwe” fragmenty mogą być atutem, lub zwyczajnie tych z plamą części nie użyjesz.

4. Szwy, zaszewki, kieszenie: duże ozdobne kieszenie, hafty, plisy czy zaszewki mogą - utrudniać krojenie (jeśli są w centralnej części materiału), ale mogą być świetnym elementem dekoracyjnym (jeśli umiesz je wykorzystać). Idealnym materiałem bazowym są proste części tkaniny: tył spódnicy lub sukienki, plecy koszuli, dół nogawek spodni. Swetry też są świetne.

5. Dotykaj materiału: to najprostszy test jakości. Jeśli tkanina - jest sztywna jak papier, gryzie skórę, elektryzuje się jak szalony plastik — odłóż. Wybieraj te, które układają się miękko i przyjemnie reagują na dotyk dłoni. Ja zgniatam mocno w dłoni przez 30 sekund i sprawdzam, czy jest mocno gniotący materiał.

6. Kolorystyka i tekstura: kupuj kolory spójne z Twoim wnętrzem lub garderobą.

7. Wyobraźnia zamiast metki: metka nie ma znaczenia. Nie kupujesz ubrania — kupujesz kawałek materiału. Kiedy bierzesz spódnicę z wieszaka, zadaj sobie pytanie - na ile poduszek, poszewek, woreczków czy mogę ją rozłożyć? Jeśli masz przed oczami przynajmniej jedną realistyczną odpowiedź — warto wziąć. Ja czasem nie wiem co z danej rzeczy będzie, zwyczajnie podoba mi się materiał.

8. Nie bój się “dziwnych” fasonów: sukienka z dziwną falbaną, spódnica w nietypowym kroju, koszula z ogromnymi rękawami — to materiał, a nie gotowa stylizacja. Czasem rzeczy, których nikt nie chce, są najlepsze — łatwo je dostać tanio, a ich „dziwność” staje się Twoim atutem twórczym.

9. Patrz przez pryzmat recyclingu: ubrania z dobrych tkanin wiszą miesiącami, bo nikt nie chce ich nosić. Ty możesz dać im drugie życie: w domu, w garderobie. 

Pamiętaj - w second handzie nie kupujesz ubrań, kupujesz - metry tkaniny, historię. 

Każde ubranie, które bierzesz z wieszaka, zapytaj: czy jestem w stanie zrobić z tego coś lepszego? Jeżeli odpowiedź brzmi „tak” — masz idealny materiał.

Jeansowe spodnie to świetna baza do projektów użytkowych. Nogawki mają podwójne szwy, są stabilne i wytrzymałe, więc świetnie sprawdzają się jako organizer, pokrowiec czy etui. Mój pokrowiec na noże powstał właśnie z nogawek — wystarczyło ustalić szerokość kanałów, przeszyć i gotowe.

Dzielę się z Wami moim światem – od ogrodu, przez oszczędzanie i gotowanie, po szycie i urządzanie domu. Jeśli chcecie symbolicznie mnie wesprzeć, możecie postawić mi wirtualną kawę.  To dla mnie piękny znak, że to, co robię, ma dla Was wartość.